نمونه تصادفی
تنها روشی که دسترسی به نتایج “نماینده” را ممکن میکند
راههای مختلفی برای انتخاب نمونه وجود دارند:
• از همه زنان در یک گروه هدف سوال میکنید؛ برای مثال همه زنان یک روستا یا همه دانشجویان دانشگاهتان یا همه پزشکان شهر و غیره
• انتخاب نمونه با احتساب تقریبی سن، آموزش، قومیت و سایر عوامل مربوط به پیمایش
همه زنان یک گروه هدف
فرض میکنیم شما یک روستا، یک بخش یا یک گروه مشخص از زنان را، مثلا کارمندان یک کمپانی، انتخاب کردهاید. و میخواهید با همه آنها مصاحبه کنید. اما حتی هنگام انجام پیمایش در یک روستای کوچک دسترسی به همه زنان سخت است، ممکن است بعضی از آنها خانه نباشند (اگر تنها تعداد اندکی خانه نباشند مهم نیست اما اگر نیمی از زنان در دسترس نباشند آنگاه نمیتوان گفت با همه مصاحبه کردهاید).
این روش زمانی معنا دارد که گروه انتخابی شما به نوعی نماینده هدف پیمایش شما باشند. اگر فهرستی از زنان تاجر شهر را در اختیار داشته باشید و در پیمایشی درباره ناقصسازی جنسی زنان آنها را به عنوان گروه هدف انتخاب کنید، در تحلیل نتایج پیمایش به مشکل برمیخورید. زنان تاجر نماینده جامعه یا بخشی از جامعه نیستند که ارتباطی معنادار با ناقصسازی جنسی زنان داشته باشند.
مثلا دانشجویان یک دانشگاه با پیشینه مذهبی، قومیتی و جغرافیایی مختلف میتوانند نماینده بخشی از یک جامعه باشند. البته که آنها از نظر سطح آموزش و احتمالا طبقه اجتماعی نماینده جامعه محسوب نمیشوند. اما ویژگی بارزی دارند، خواننده نتیجه پیمایش شما به سرعت آن را درک میکند. “50% دانشجویان مورد عمل ناقصسازی جنسی قرار گرفتهاند” معنا دارد. “50% از زنان تاجر مورد عمل ناقصسازی جنسی قرار گرفتهاند” برای خواننده این سوال بزرگ را به جا میگذارد که: این پیمایش چه اطلاعاتی به ما میدهد؟
گروههایی در حوزه سلامت و در برخی موارد مذهب گروههایی هستند که با این پیمایش ارتباط معنادار دارند. اگر پیدا کنید که 50% از زنان پزشک فرزندان دختر خود را ختنه کردهاند یا میخواهند ختنه کنند، این نتیجه اطلاعات زیادی به دست میدهد. میتوان این نتیجه را از آن گرفت که میزان این عمل در جامعه بسیار زیاد است وقتی حتی کسانی که باید از خطرات و مضرات ناقصسازی جنسی زنان مطلع باشند آن را تائید میکنند.
محاسبه تقریبی
کجا میخواهید گروه هدف مناسب خود را انتخاب کنید؟ در یک روستا، شهرستان، شهر یا یک بخش؟ ابتدا به دو چیز باید فکر کنید:
باید آگاه باشید که منطقهای که پیمایش را در آن انجام میدهید بر نتایج آن اثر دارد. اگر حومه یک شهر را انتخاب کنید نتیجه به دست آمده با آنچه در یک روستای دورافتاده به دست میآورید متفاوت است. خوب است که چند منطقه را انتخاب کنید: شهری و روستایی، فقیرنشین و اعیانی.
آیا پروژه عملیست؟ آیا زمان و بودجه این امکان را در اختیار شما میگذارد تا به روستاهای دوردست بروید؟ آیا این امکان وجود دارد تا به خانههای مردم در منطقه مورد نظرتان بروید؟ چه ساعتی مردم در خانه هستند؟
• اگر میخواهید خانه به خانه سراغ مردم بروید از پیش برنامهای برای خود طرح کنید.
• نقشه را بردارید. منطقه مورد نظر برای پیمایش را به بخشهای مختلف تقسیم کنید. فهرستی از مناطقی که قرار است بازدید کنید تهیه کنید. مشخص کنید که در هز بخش (بسته به جمعیت) با چند نفر قرار است مصاحبه کنید.
• در بدو ورود به هر منطقه، نزدیکترین منطقه مسکونی را پیدا کرده و گفتگو را شروع کنید. خانه به خانه بروید و تنها به یک خیابان بسنده نکنید. اگر میخواهید انتخابی عمل کنید، سعی کنید انتخابتان حتیالمقدور اتفاقی باشد (هر سه یا چهار خانه). برای تصادفی نگه داشتن نتایج تنها از یک زن در هر خانواده سوال کنید و بعد سراغ خانه بعدی بروید.
کدام گروه مذهبی یا قومی؟
توجه کنید که ممکن است در یک منطقه انتخابی گروههای مختلف اجتماعی حضور داشته باشند. آیا میتوانید در پیمایش خود به میزان متناسب به همه آنها بپردازید؟ مثلا اگر حدود 25% ترکمن در منطقه خود داشته باشید، میتوانید 25 زن از این گروه ترکمن را در پیمایش خود بگنجانید. دراینصورت در پایان پیمایش در محاسبه نتایج مشکلی نخواهید داشت. اگرچه گاه در زمان انجام پیمایش پیدا کردن عدد دقیقی که با درصد گروه در جامعه مطابقت داشته باشد بسیار سخت میشود. در این مورد باید مطمئن شوید که گروه اجتماعی مذکور بسیار کوچک نباشد. اگر تنها با دو زن ترکمن مصاحبه کنید، پاسخهای آنها را نمیتوان به جامعه ترکمن عمومیت داد: ممکن است یکی از آنها تنها زن ترکمنی در این جامعه باشد که تحت عمل ناقصسازی جنسی قرار گرفته است. اگر بر مبنای پاسخ این دو زن نتیجه بگیرید که 50% زنان ترکمن در این منطقه ختنه شدهاند، بسیار از واقعیت دور است. اگر با بیست نفر مصاحبه کنید و 10 نفر از آنان تحت این عمل قرار گرفته باشند، مطمئنتر میتوانید نتیجهگیری کنید که 50% از زنان ترکمن منطقه ختنه شدهاند (در گروههای اجتماعی کوچک حتی در اینصورت هم احتمال خطا زیاد است: عدد واقعی ممکن است 40% یا 60% باشد، اما حداقل نتیجه شما به واقعیت نزدیک است).
• برای به دست آوردن اطلاعات معنادار جمعیت گروه اجتماعی موردنظر باید حداقل شامل 30 نفر باشد.
مسلم است که شما نمیتوانید پیمایشی انجام دهید که نتایج آن از نظر آماری 100% شبیه پیمایشهای “بزرگی” باشد که با بودجه، نیروی انسانی و اطلاعات جمعیتی گسترده انجام میشوند. برای کاری که ما میخواهیم انجام دهیم دسترسی به گروههایی که مشخصا در جامعه موردنظرمان حضور دارند کفایت میکند. ما تنها باید الگوهای اقلیتهای مذهبی و/یا قومیتی و روابطشان (به شکل تقریبی) با دیگر گروهها را ارائه کنیم.
• اگر اطلاعات رسمی و قابل استادی درباره جمعیت در منطقه موردنظر شما وجود ندارد، پس باید با دقت بر اساس حدس خود عمل کنید (برای به دست آوردن اطلاعاتی درباره ساختار سنی در کشور خود CIA World Factbook را نگاه کنید)
اغلب یک گروه مشخص (قومیتی، مذهبی و غیره) در جامعه وجود دارد که عمل ناقصسازی جنسی زنان در بین آنان رواج دارد و نه کل جامعه. اگر پیشاپیش از وجود چنین گروهی مطلع باشید، فرضیه شما از آغاز پیمایش روشن است و میتوانید از ابتدا بر روی آن گروه خاص تمرکز کنید. اما توجه داشته باشید که ممکن است این عمل در گروههای دیگر اجتماعی هم انجام گیرد با اینکه جزوی از سنتهای آنان نبوده باشد. به جز در مواردی که کاملا مطمئن هستید، پرسیدن از تعداد کمی از اعضای گروههای دیگر جامعه ضرری ندارد (مثلا 20 زن از گروههای دیگر). اگر تنها حدس میزنید که این عمل تنها در یک گروه اجتماعی انجام میگیرد، آنگاه حتما باید گروههای دیگر را نیز در پیمایش خود بگنجانید.
• اگر بیش از سه گروه قومیتی/مذهبی در جامعه شما وجود دارند، این شیوه دیگر عملی نیست چراکه نتایج را پیچیده و تعداد نمونهها از هر گروه را بسیار اندک میکند. در چنین موردی باید شاخص دیگری، مثلا موقعیت جغرافیایی، برای پیمایش خود انتخاب کنید. یا اینکه دومین یا سومین گروه بزرگ قومیتی/مذهبی را انتخاب کنید. یا دو یا سه گروهی را انتخاب کنید که حدس میزنید عمل ناقصسازی جنسی زنان بین آنان رواج دارد.
• حالا یا باید سعی کنید هر گروه را نماینده ساختار قومیتی جمعیت قرار دهید یا نمونههای خود را بین سه گروه بزرگ تقسیم کرده و از هر گروه 30 نمونه را برای مصاحبه انتخاب کنید.
چه سنی؟
پیمایشی که قرار است تا حدی نمایاننده جامعه هدف باشد باید ساختار سنی جمعیت را در نظر بگیرد. اینجا هم به گروهبندی نیاز دارید: مثلا 18 تا 30 سال، 31 تا 45 سال، 46 تا 60 سال، بالای 60 سال. همه اعضای یک گروه حتما لازم نیست سن دقیق مشخص شده را داشته باشند. مهمتر این است که تغییرات اساسی نقش زنان در جامعه در این گروهبندی سنی بازتاب داده شود. برای مثال: اگر در تاریخ کشور شما مقطعی وجود دارد که تحصیلات ابتدایی برای همه دختران اجباری شده، متولدین پیش از این مقطع باید در یک گروه مجزا قرار بگیرند.
میتوانید هر گروه را به عنوان نماینده یک دوره در ساختار سنی جمعیت جامعه در نظر بگیرید. مثلا اگر میدانید که 70% جمعیت کل زیر 30 سال هستند، میتوانید 70 زن را از این گروه سنی به عنوان نمونه انتخاب کنید و در پایان به سادگی گستردگی ناقصسازی جنسی زنان در جامعه را محاسبه کنید.
یا اینکه میتوانید هر گروه را بصورت برابر نماینده قرار دهید و در نتیجه بیشتر درباره گروههای سنی کوچکتر، مثلا نسل مادربزرگها، اطلاعات جمع کنید.
• مادربزرگها: آنها اغلب نقش اصلی و راهبردی در انجام عمل ناقصسازی جنسی زنان داشتهاند.
• مادرها: مادرهای جوان به شما اطلاعاتی درباره دختران نسل بعدی میدهد که تحت این عمل قرار خواهند گرفت.
• توصیه میکنیم با زنان 16 سال به بالا مصاحبه کنید. برای به دست آوردن اطلاعات درباره ناقصسازی جنسی دختران کوچک باید از مادرانشان بپرسید (این سوال از مادران در بخش پرسشنامه ابتدایی ما وجود دارد).
دانشجویان
ممکن است به جای یک بخش شهری یا یک روستا، دانشجویان یک دانشگاه را به عنوان گروه هدف انتخاب کنید. اگر به این نتیجه دست یابید که 50% دانشجویان دانشگاه الف تحت عمل ناقصسازی جنسی قرار گرفتهاند، این نتیجه همانقدر معنادار است که نتیجه به دست آمده از پیمایشی که نشان دهد 50% از زنان یک محله تحت این عمل قرار گرفتهاند. هیچکدام از این نتایج نشاندهنده رواج ناقصسازی جنسی زنان در جامعه شما نیست اما هر دو نشانگر یک روند قابل اعتماد هستند.
نکته انحرافی در پیمایش بین دانشجویان این است که نمیتوانید خانه به خانه بروید. احتمالا تنها میتوانید با دانشجویانی که در محوطه دانشگاه میبینید مصاحبه کنید – اگر با 100 نفری که از ابتدا میبینید مصاحبه کنید، روش شما به نمونه در دسترس تبدیل میشود. [لینک]
اما شما همچنان میتوانید روش نمونه تصادفی را برای این پیمایش به کار برید. ابتدا باید مطمئن شوید که از دانشجویان دختر در رشتههای مختلف مصاحبه میکنید، آنها را، همچون مثالهای قومیتی/مذهبی، گروهبندی کنید. سپس باید به دنبال شیوهای برای انتخاب تصادفی باشید. میتوانید تعداد مشخصی دانشجو را در حین خروج از کلاس انتخاب کنید: مثلا 20 کلاس را انتخاب کرده و با 5 نفر از گروه مصاحبه کنید.
اگر تصمیم دارید پیمایشی با نمونههای “احتمالی” یا “تصادفی” انجام دهید حتما باید گروه هدف و منطقه مورد نظر را خود را از پیش انتخاب کنید. اگر قرار نیست با همه زنان گروه هدف مصاحبه کنید، باید نمونههایی از میان آنها انتخاب کنید که تعیینکننده معیار انتخاب شما برای نمونهگیری باشد – به همین دلیل این شیوه را نمونه اتفاقی یا احتمالی مینامند.